Anh chị hình dung cảnh này. Một phòng Zoom đầy ắp người, mỗi ô vuông là một gương mặt đang chờ. Anh chị mở miệng, nói câu đầu tiên, rồi câu thứ hai. Và ở góc màn hình, một ô vuông tối đi. Rồi ô thứ hai. Thứ ba.
Không ai chào một tiếng. Không ai báo lý do. Trên màn hình, khán giả chỉ cách nút “tắt cam”, nút “thoát phòng” đúng một cú click chuột. Sự chú ý ở đây mong manh hơn anh chị tưởng rất nhiều.
Đau ở chỗ, nội dung của anh chị không hề tệ. Anh chị có nghề, có thứ đáng để người ta nghe. Nhưng qua màn hình, giọng nói rất dễ bị phẳng, mất năng lượng, đều đều như một file ghi âm cũ. Và khi giọng nghe ra “nhạt”, người ta không phản đối, không tranh luận. Họ chỉ lặng lẽ rời đi, từng người một.
Rồi anh chị ngồi đó, nói tiếp vào cái màn hình đầy những ô đen. Cảm giác “nói mà không ai nghe” đó, ai từng nếm một lần rồi sẽ nhớ mãi.
Bài này Trung Voice viết cho anh chị, những người đã giỏi nghề nhưng đang loay hoay giữ khán giả ở lại trên màn hình. Vấn đề gần như không nằm ở nội dung. Nó nằm ở giọng nói.
Sân khấu đã dời lên màn hình: nghề diễn giả trực tuyến là gì và vì sao cơ hội đang mở ra
Diễn giả trực tuyến (online speaker, tức người diễn thuyết qua mạng) là người dạy, huấn luyện, truyền cảm hứng hay bán hàng cho hàng trăm, hàng ngàn người qua màn ảnh nhỏ. Zoom, webinar, livestream, lớp học online, đó là sân khấu mới. Một người ngồi yên trong phòng, bật camera, có thể nói với cả ngàn người ở khắp nơi cùng một lúc.
Anh chị thử hình dung. Không tốn một đồng vé máy bay. Không thuê hội trường, không in vé, không chờ người ta xếp hàng vào cửa. Chỉ một đường truyền mạng và một giọng nói, anh chị đã đứng trước đám đông của riêng mình. Sân khấu dời lên màn hình, và cánh cửa đó đang mở rộng từng ngày.
Đây là điều khiến nghề này đáng để anh chị nhìn lại. Người có chuyên môn không còn bị giới hạn bởi địa lý nữa. Một chuyên gia ở Gia Lai có thể dạy học viên ở Hà Nội, Sài Gòn, thậm chí ở nước ngoài, mà không rời khỏi bàn làm việc. Trung Voice từng đi đúng con đường đó, từ một thanh niên quê Gia Lai đến những buổi workshop Zoom mấy trăm người mỗi tuần. Sân khấu số cho phép anh chị xây nghề, xây thương hiệu cá nhân và tạo ra thu nhập từ chính kiến thức mình đang có.
Nói vậy không phải để vẽ ra một con đường trải hoa. Cơ hội mở ra cho tất cả mọi người, nghĩa là cạnh tranh cũng đông hơn. Có một sự thật ít ai nói thẳng. Trên màn hình, khán giả chỉ cách anh chị một cú click chuột để tắt cam, để thoát phòng. Họ không nể mặt như khi ngồi chật kín hội trường, không ngại đứng dậy giữa hàng ghế. Cơ hội thì chia đều, nhưng giữ được người ở lại nghe hết thì không phải ai cũng làm được. Và đó mới là phần thật sự quyết định ai sống được với nghề này.
Sự thật phũ phàng: người thắng trên màn hình không phải người giỏi nội dung nhất
Anh chị có để ý không, có những người kiến thức đầy mình, slide chỉn chu, nội dung đáng giá từng chữ, mà vừa lên Zoom được mười lăm phút là khán giả lần lượt tắt cam, lặng lẽ rời phòng. Trong khi người khác nội dung bình thường hơn, lại giữ được cả phòng dán mắt vào màn hình tới phút cuối. Cùng một cái mic, cùng một đường truyền, sao kết quả lại trái ngược đến vậy?
Sự thật phũ phàng nằm ở đây. Trên màn hình, người thắng không phải người giỏi nội dung nhất, mà là người có giọng nói xứng tầm với nội dung mình đang nói.
Trung Voice định vị thẳng thắn một câu: “Không thiếu chuyên môn, chỉ thiếu giọng nói xứng tầm.” Anh chị đã bỏ ra bao nhiêu năm để giỏi nghề, để có thứ đáng nói. Nhưng qua cái mic và khung hình bé xíu kia, khán giả không chạm được vào chuyên môn của anh chị. Thứ họ cảm được đầu tiên là giọng nói. Giọng ấy có dẫn được người ta đi không, có giữ được năng lượng không, có khiến người ta muốn nghe câu tiếp theo không.
Bởi nói hay thôi chưa đủ, anh chị còn phải nói để dẫn dắt và bán được. Một bài giảng đúng mà giọng đều đều thì kiến thức vẫn nằm im, chẳng ai đứng dậy hành động. Trong nghề giọng nói có một nguyên tắc cũ mà vẫn đúng: nhất thanh, nhì sắc, tam hình. Người nghe bị chinh phục bởi giọng trước, rồi mới tới sắc thái, rồi mới tới hình ảnh. Qua màn hình, cái thứ tự đó còn nghiệt hơn, vì nhiều khi khán giả tắt cam, anh chị chỉ còn lại đúng một thứ vũ khí, là giọng.
Và đây là điều Trung Voice tin chắc sau mỗi tuần trực tiếp dẫn những buổi workshop Zoom 300 đến 520 người: giọng nói diễn giả là tài sản, không phải may mắn. Nó không phải món quà trời cho riêng ai. Nó là thứ luyện được, và luyện được thật, nếu anh chị chịu bắt đầu và chịu cho nó thời gian.
Bốn thử thách thật của giọng nói qua màn hình mà chuyên môn không cứu được
Vậy cụ thể, cái gì đang khiến giọng nói phản bội anh chị giữa buổi? Đây là bốn thử thách Trung Voice gặp ở chính những học viên giỏi nghề, xin gọi tên thẳng để anh chị thấy mình trong đó, và để anh chị biết đây là chuyện bình thường, không phải mình kém.
Thứ nhất, giọng bị phẳng. Qua màn hình, giọng nói rất dễ mất năng lượng, trôi đều đều một nhịp từ đầu tới cuối, không lên không xuống. Tai người nghe không bắt được một điểm nhấn nào để bám vào, thế là tay họ tìm tới nút tắt cam, rồi thoát phòng. Hay tới mấy mà nói bằng một giọng không có sức sống thì khán giả vẫn rời đi, vì cái họ nghe trước cả nội dung là năng lượng trong giọng anh chị.
Thứ hai, đuối giọng. Nói trước camera hai, ba tiếng webinar liên tục, cổ họng khô rát, giọng bắt đầu khàn, hơi hụt dần về cuối câu. Nửa sau buổi học, thứ khán giả nhận được không còn là kiến thức nữa, mà là sự mệt mỏi rịn ra trong từng câu của anh chị. Người ta nghe cái đuối đó trước khi kịp hiểu anh chị đang nói gì.
Thứ ba, khó tạo cảm xúc đám đông và khó chốt. Trên sân khấu thật, anh chị cảm được hơi thở của cả khán phòng. Còn trong phòng Zoom hay giữa buổi livestream, anh chị nói vào một dãy ô vuông im lặng, rất khó hâm nóng để cả phòng cùng gật đầu, và càng khó dẫn người ta tới một quyết định, một hành động, một đơn hàng. Giọng không đủ lực kéo thì lời kêu gọi rơi vào khoảng lặng, và buổi livestream công phu cả tuần kết lại bằng vài dòng cảm ơn lác đác.
Thứ tư, run và mất tự tin. Không thấy ánh mắt, không thấy ai gật đầu, anh chị nói mà như nói vào khoảng không. Cái chông chênh đó ngấm vào hơi thở, làm giọng run nhẹ, hụt nhịp, và người nghe cảm được ngay cả khi anh chị đang nói điều rất đúng. Nỗi sợ camera không phải vì anh chị yếu bóng vía, mà vì anh chị đang thiếu một thứ phản hồi mà sân khấu thật luôn cho anh chị: ánh mắt người nghe.
Bốn thử thách này, chuyên môn không gánh thay được. Vì gốc của chúng nằm ở giọng nói. Và tin tốt là giọng nói luyện được. Nhưng trước khi tin điều đó, anh chị có quyền hỏi: lấy gì làm bằng chứng?
Bằng chứng sống: từ người bị chê giọng đến người đào tạo giọng cho chủ tịch, thẩm phán
Để Trung Voice kể một câu chuyện. Câu chuyện của chính người đang ngồi viết những dòng này.
Trần Thiên Trung, sinh năm 1996, lớn lên ở Gia Lai trong một gia đình lao động: làm nông, bốc vác, có người bình luận bóng đá phong trào. Không có cái nôi nghệ thuật nào ở đó cả. Giọng nói ban đầu thì mỏng, thiếu lực, từng bị chê thẳng mặt. Nếu phải chọn một người ít có cơ hội sống bằng giọng nói nhất, thì đó chính là cậu thanh niên ấy.
Khoảng năm 2018, Trung Voice rẽ hướng sang giọng nói chuyên nghiệp. Không có đường tắt nào hết. Bốn năm trời lặp đi lặp lại đúng một vòng: thu, nghe, sửa, làm lại. Thu tiếp, nghe tiếp, sửa tiếp. Mỗi ngày nhích lên một chút. Cái giọng từng bị chê được mài lại từng âm, từng hơi thở, từng khẩu hình. Học từ phát thanh, từ quảng cáo, từ sân khấu, và từ cả tâm lý học trong giao tiếp, vì giọng hay mà không hiểu người nghe thì cũng bằng thừa.
Từ một thanh niên bỏ đại học, Trung Voice trở thành người đứng lớp đào tạo giọng cho chủ tịch, thẩm phán, luật sư, doanh nhân, lãnh đạo. Những người vốn đã có vị thế trong tay vẫn tìm đến để học cách dùng giọng nói cho xứng tầm. Đó không phải may rủi, đó là kết quả của một quá trình luyện tập có phương pháp.
Vài con số để anh chị thấy đây không phải lý thuyết suông. Trung Voice là voice talent (người thu âm giọng nói chuyên nghiệp) hơn 8 năm, từng thu âm cho VinFast, Honda, Ford, Nescafé, Clear Men, 7Up. Cộng đồng đã hơn 250.000 lượt theo dõi, hơn 20.000 thành viên, hơn 4.000 học viên được đào tạo trực tiếp. Báo đài như VTV, VietnamNet, Thanh Niên, VOV cũng từng nhắc tới. Và mỗi tuần, chính Trung Voice vẫn ngồi dẫn những buổi workshop trên Zoom với 300 đến 520 người mỗi buổi, tức là đứng trên chính cái sân khấu số mà anh chị đang muốn bước lên.
Kể ra không phải để khoe. Kể ra để anh chị tin một điều rất giản dị: giọng nói thay đổi, cuộc đời thay đổi. Cái giọng từng bị chê còn làm được, thì giọng của anh chị, một người đã giỏi nghề, càng làm được. Và phương pháp đã cứu lấy cái giọng ấy chính là thứ anh chị sắp được thấy ngay sau đây.
Có việc để làm ngay: công thức Hơi, Âm, Miệng giải đúng từng nỗi sợ
Đọc tới đây, có thể anh chị đang gật đầu nhưng trong lòng vẫn nặng. Biết bệnh rồi, vậy chữa thế nào? Đây là phần Trung Voice muốn anh chị mang về làm được ngay, vì giọng nói là thứ luyện được, không phải món quà trời cho.
Trước khi luyện, có một bước nhỏ mà ai cũng nên làm: định vị xem giọng mình hiện đang ở đâu. Trung Voice hay dùng khung 5 cấp độ giọng nói để học viên tự soi, từ giọng còn yếu và thiếu lực, cho tới giọng đủ sức dẫn dắt và chốt được trên màn hình. Biết mình đang đứng ở đâu thì mới biết bước tiếp theo cần đi về hướng nào, thay vì tập lan man.
Rồi tới phần lõi, công thức H.Â.M, tức Hơi, Âm, Miệng. Ba chữ này giải đúng từng nỗi đau ở trên.
- Sợ đuối hơi, khàn cổ, hụt hơi sau hai ba tiếng Zoom liên tục. Giải bằng HƠI. Gốc của giọng bền nằm ở hơi thở cơ hoành, không phải ở cổ họng. Khi anh chị biết lấy hơi từ bụng, đẩy hơi đều và sâu, giọng có chỗ tựa, nói mấy tiếng vẫn không rát cổ, không tụt ở cuối câu. Cổ họng hết gồng, cái mệt rã rời sau buổi dạy cũng nhẹ đi.
- Sợ giọng phẳng lì, đều đều, không xuyên nổi qua màn hình. Giải bằng ÂM. Đây là phần định âm, luyện các nguyên âm a, o, ô, y, u, ư để tìm vùng cộng hưởng, kéo giọng về quãng trầm ấm. Một giọng vừa uy vừa ấm sẽ chạm vào tai người nghe ngay cả khi đi qua cái loa laptop nhỏ xíu. Khi giọng anh chị có sức nặng, người ta không vội bấm tắt cam.
- Sợ nói ra mà người nghe nghe không rõ chữ qua mic. Giải bằng MIỆNG. Khẩu hình mở đúng, tròn vành rõ chữ, từng tiếng bật ra gọn gàng, không nuốt âm, không líu nhíu. Qua một cái micro tầm tầm, sự rõ ràng đó chính là thứ giữ người nghe ngồi lại.
Còn nỗi run trước camera, khi bật cam lên mà chẳng thấy ai gật đầu, chẳng nghe một tiếng vỗ tay? Cái này có Bản đồ cảm xúc. Trước khi vào sóng, anh chị hâm nóng cảm xúc, lên năng lượng, để lúc camera bật là người đã ở trạng thái sẵn sàng, không còn co rúm chờ một phản hồi không bao giờ tới. Rồi để giữ chân và dẫn người nghe đi tới hành động, có Ma Trận Ngôn Từ: cách dựng hồ sơ khách hàng, cách kể chuyện bảy bước, cách dùng ngôn từ dẫn dắt và chốt chuyển đổi.
Trung Voice nói thật lòng một câu, để anh chị khỏi kỳ vọng sai. Những thứ này không phải mẹo dùng một lần là xong. Hơi thở cơ hoành, định âm, khẩu hình, tất cả đều là chuyện cơ thể, mà cơ thể thì cần thời gian và lặp lại mới đổi được. Có người thấy giọng khác đi sau vài tuần chăm chỉ, có người cần lâu hơn. Không có con số chung cho tất cả, và bất kỳ ai hứa với anh chị “ba ngày đổi giọng” thì anh chị nên dè chừng. Điều Trung Voice chắc chắn là: nếu luyện đúng cách và đủ kiên trì, giọng sẽ đi lên. Bốn nỗi đau ở trên, mỗi cái đều có một việc cụ thể để làm. Anh chị không thiếu khả năng, chỉ thiếu một lộ trình rõ ràng để đặt chân vào và luyện từng bước.
Khi giọng nói thay đổi, nghề của anh chị thay đổi
Anh chị còn nhớ căn phòng Zoom đầu bài chứ. Những ô hình lần lượt tối đi, cam tắt dần, người nói còn lại một mình với cái màn hình lạnh. Giờ thử hình dung lại đúng căn phòng đó. Lần này các ô hình sáng đèn, có người nghiêng đầu lắng nghe, có người gật gù, có người gõ vội một dòng vào khung chat. Không ai bấm thoát. Giữa hai cảnh đó, chỉ một thứ đổi khác, là giọng nói của người đang đứng lớp.
Giọng đổi, cái bên ngoài đổi trước. Nói xong một buổi, anh chị được nhớ mặt, nhớ tên. Buổi webinar (hội thảo trực tuyến), buổi livestream chốt được nhiều hơn, vì lời kêu gọi cuối cùng có sức nặng thật sự. Cái camera từng làm anh chị run nay thành nơi giữ chân và kết nối hàng trăm con người cùng một lúc.
Nhưng thứ ở lại lâu hơn nằm sâu hơn thế. Đó là cảm giác được công nhận, được lắng nghe, là ngày anh chị thôi mang theo nỗi sợ “nói mà không ai nghe”. Là khi đứng trước ống kính mà trong lòng thấy vững, thấy mình có vị thế, được tôn trọng. Là biết tiếng nói của mình đang chạm tới ai đó, đang cho đi một điều có ý nghĩa. Giọng nói thay đổi, cuộc đời thay đổi, là vậy.
Trung Voice nói thẳng với anh chị một điều. Nỗi sợ kia sẽ không tan đi chỉ vì anh chị đọc thêm một bài blog, kể cả bài này. Nó bắt đầu tan vào đúng cái ngày anh chị nghe thấy giọng mình khác đi, từng chút một, qua chính tai mình. Nếu anh chị cần một chỗ để bắt đầu, workshop miễn phí “Nói Chạm Cảm Xúc” trên Zoom là nơi Trung Voice đang chờ. Ở đó không có lời hứa đổi đời sau một đêm, chỉ có việc thật để luyện và một sân khấu số thật để anh chị bước lên. Đăng ký tại noicham.trungvoice.com.
Câu hỏi thường gặp về nghề diễn giả trực tuyến
Diễn giả trực tuyến là làm gì, có cần năng khiếu bẩm sinh không?
Diễn giả trực tuyến là người dạy, huấn luyện, truyền cảm hứng hoặc bán hàng qua màn hình, trên Zoom, webinar, livestream hay lớp học online. Không cần năng khiếu trời cho. Chính Trung Voice từng có giọng mỏng, thiếu lực, bị chê thẳng mặt, rồi luyện lại từ đầu theo phương pháp. Giọng nói là thứ luyện được, miễn anh chị có chuyên môn để nói và chịu bỏ thời gian cho giọng.
Vì sao tôi giỏi chuyên môn mà nói online vẫn bị khán giả tắt cam, bỏ đi?
Vì qua màn hình, thứ khán giả cảm được đầu tiên không phải chuyên môn, mà là giọng nói. Giọng dễ bị phẳng, mất năng lượng, đều đều, và người nghe chỉ cách nút thoát một cú click. Nhất thanh, nhì sắc, tam hình, giọng đi trước. Khắc phục được phần giọng thì nội dung giỏi sẵn của anh chị mới có cơ hội chạm tới người nghe.
Nói webinar, livestream hai ba tiếng liên tục bị khàn, hụt hơi thì làm sao?
Gốc của vấn đề là hơi thở. Đa số người mới lấy hơi nông ở cổ họng nên nói lâu là rát và khàn. Tập thở cơ hoành, lấy hơi từ bụng và đẩy hơi đều, giọng sẽ có chỗ tựa và bền hơn nhiều. Đây là phần chữ H trong công thức Hơi, Âm, Miệng mà Trung Voice hướng dẫn.
Luyện giọng để nói online mất bao lâu mới thấy kết quả?
Không có con số chung cho mọi người, vì giọng là chuyện cơ thể và cần lặp lại đều đặn. Có người thấy khác sau vài tuần chăm chỉ, có người cần lâu hơn. Quan trọng là luyện đúng cách và kiên trì. Anh chị nên cảnh giác với bất kỳ lời hứa “đổi giọng sau vài ngày”, vì giọng nói không vận hành như vậy.
Bắt đầu từ đâu nếu tôi muốn theo nghề diễn giả trực tuyến?
Anh chị có thể bắt đầu bằng việc tự định vị giọng mình đang ở đâu, rồi luyện ba phần Hơi, Âm, Miệng. Nếu muốn có một lộ trình rõ ràng và một sân khấu số thật để thực hành, workshop miễn phí “Nói Chạm Cảm Xúc” trên Zoom là nơi phù hợp để khởi đầu. Đăng ký tại noicham.trungvoice.com.
Về tác giả
Bài viết bởi Trung Voice (Trần Thiên Trung), Giám đốc Công ty TNHH Truyền Thông Trung Voice. Hơn 8 năm làm voice talent (người thu âm chuyên nghiệp), từng cho giọng nhiều thương hiệu lớn như VinFast, Honda, Ford, Nescafé, Clear Men, 7Up. Đã trực tiếp đào tạo hơn 4.000 học viên gồm doanh nhân, lãnh đạo, luật sư, thẩm phán, chuyên gia và diễn giả. Mỗi tuần vẫn trực tiếp dẫn các buổi workshop trên Zoom quy mô 300 đến 520 người, nên những gì viết ở đây là kinh nghiệm thật của một người đứng trên sân khấu số, không phải lý thuyết. Hành trình và chuyên môn về giọng nói trong kinh doanh của Trung Voice từng được VTV, VietnamNet, Thanh Niên và VOV nhắc tới.
